Belangrijk om te onthouden
- De door norm SIA 358 voorgeschreven horizontale belasting bepaalt de lijnlast op de handregel.
- De hart-op-hartafstand tussen de stijlen vermenigvuldigt de puntkracht en bepaalt rechtstreeks het buigend moment aan de voet van de stijl.
- Het maximale buigend moment concentreert zich bij de inklemming, het kritieke breukpunt van metalen leuningen.
- De wanddikte van het profiel voorkomt lokaal plooien onder de extreme trek- en drukspanningen.
De overdracht van de horizontale belasting en de berekening van het buigend moment aan de voet
In het metaalbouwwerk voor gebouwen (CFC 274) berust de stabiliteit van een leuning op een eenvoudig maar onverbiddelijk mechanisch principe: elke horizontale kracht op de bovenregel wordt volledig omgezet in een buigend moment dat zich concentreert helemaal onderaan de stijl. Norm SIA 358 legt de horizontale gebruiksbelastingen vast die in rekening moeten worden gebracht naargelang de bestemming van de ruimten, doorgaans tussen nul komma acht kilonewton per strekkende meter voor individuele woningen en meer dan drie kilonewton per strekkende meter in publieke zones of plaatsen met grote samenscholing. Deze lastoverdracht hangt nauw samen met de afstand tussen twee opeenvolgende stijlen.
- Hart-op-hartafstand van de stijlen
- Axiale afstand gemeten tussen twee opeenvolgende dragende stijlen van een leuning, die de breedte bepaalt van het opnamevlak van de horizontale belasting die op elke voet wordt overgedragen.
De hart-op-hartafstand van de stijlen is geen kwestie van esthetische keuze of gemak bij de indeling in de werkplaats. Elke stijl neemt aan weerszijden van zijn as een halve overspanning op. Bij een lijnlast q volgens norm SIA 358 en een hart-op-hartafstand e tussen de stijlen is de horizontale puntkracht F in de kop van de stijl gelijk aan q vermenigvuldigd met e. Een te grote afstand concentreert een aanzienlijke belasting op één enkel verticaal element. Bij een toename van een hart-op-hartafstand van één meter naar één meter twintig stijgt de dwarsbelasting onmiddellijk met twintig procent, waardoor de bevestiging en de schacht van de stijl overbelast raken.
De berekening van het moment aan de voet gebeurt door de stijl te beschouwen als een verticale uitkragende ligger, ingeklemd aan de basis en vrij aan de kop. De hoogte h vormt de hefboomarm, gemeten vanaf het bevestigingsvlak van de voetplaat of de inklemhuls tot de aangrijpingsas van de belasting op de handregel, doorgaans tussen één meter en één meter tien. Het buigend moment aan de voet M wordt berekend als het product van de puntkracht F en de hoogte h, wat overeenkomt met de formule M gelijk aan q vermenigvuldigd met e vermenigvuldigd met h. Op een woonbalkon met een belasting van één kilonewton per meter, een hart-op-hartafstand van één meter twintig en een hoogte van één meter tien bereikt het buigend moment één komma tweeëndertig kilonewtonmeter ter hoogte van de las van de voetplaat.
De keuze van doorsnede en profieldikte met het oog op het risico van uittrekken
Het is steevast aan de voet van de stijl dat leuningen bezwijken tijdens sterkteproeven of bij echte schadegevallen. De op de bouwplaats waargenomen bezwijkvormen zijn constant: plastificering van het staal door overschrijding van de elasticiteitsgrens bij de aansluiting van de voetplaat, scheuren van het materiaal langs de lasrups, of lokaal knikken van de gedrukte zijde van een te dun buisprofiel. Om deze spanningen onder de toelaatbare grens van het metaal te houden, moet de metaalbewerker een voldoende elastisch weerstandsmoment Wel kiezen in het vlak loodrecht op de leuning.
| Doorsnede van het profiel (mm) | Dikte (mm) | Weerstandsmoment Wel (cm³) | Indicatieve max. hart-op-hartafstand (m) | Gevoeligheid aan de voet |
|---|---|---|---|---|
| Vierkante buis 40x40 | 2,0 | 3,5 | 0,70 | Hoog (risico van plooien) |
| Vierkante buis 50x50 | 3,0 | 8,5 | 1,20 | Laag (goed evenwicht) |
| Plat staal 50x12 | 12,0 | 5,0 | 0,80 | Gemiddeld (zichtbare buigzaamheid) |
| Plat staal 60x15 | 15,0 | 9,0 | 1,30 | Zeer laag (grote stijfheid) |
| Ronde buis 42,4 | 2,6 | 3,0 | 0,65 | Hoog (plastische vervorming) |
De wanddikte is de bepalende variabele die al te vaak wordt opgeofferd om redenen van inkoopkosten. Een vierkante buis van veertig millimeter met een dikte van één komma vijf millimeter heeft een aantrekkelijke theoretische traagheid, maar de gedrukte wand loopt het risico lokaal te plooien lang voordat de globale kracht de berekende elasticiteitsgrens bereikt. In lichte metaalbouwwerkzaamheden conform de Zwitserse regels van de kunst is een minimale dikte van drie millimeter voor holle stalen profielen verplicht zodra de hart-op-hartafstand één meter overschrijdt. Bij massieve profielen, zoals hoogkant geplaatste platte staven, moet de dikte zijdelings kantelen onder buiging voorkomen.
- Bepaling van de gebruiksklasseDe horizontale gebruiksbelasting volgens norm SIA 358 vaststellen naargelang de zone openbaar of privé toegankelijk is.
- Vastleggen van de geometrische hart-op-hartafstandDe lengtes van de overspanningen opmeten en de stijlen indelen met een regelmatige hart-op-hartafstand, doorgaans tussen achthonderd en twaalfhonderd millimeter.
- Berekening van het inklemmingsmomentDe horizontale belasting vermenigvuldigen met de hart-op-hartafstand en met de hoogte van de regel om het aangrijpende moment op vloerniveau te verkrijgen.
- Controle van het weerstandsmomentControleren dat de berekende maximale spanning de elasticiteitsgrens van het gekozen staal niet overschrijdt, met de vereiste veiligheidsmarge.
Verband tussen hart-op-hartafstand, SIA-belasting en belasting van de stijl
In het metaalbouwwerk voor gebouwen bepaalt de hart-op-hartafstand tussen de stijlen rechtstreeks de dwarskracht en het buigend moment die op elk verankeringspunt worden overgedragen. Volgens norm SIA 358, in combinatie met de belastingaannames van norm SIA 261, werkt de horizontale gebruiksbelasting in op de handregel, doorgaans op één meter boven de afgewerkte vloer. Bij een lijnlast van 0,8 kN/m in collectieve woningen of 1,6 kN/m op plaatsen met samenscholing neemt elke stijl de belasting op die overeenkomt met zijn invloedsbreedte. Een grotere hart-op-hartafstand verhoogt de belasting in de kop evenredig en versterkt het kantelen ter hoogte van de vloerplaat.
Het moment aan de voet volgt uit het product van de opgenomen horizontale kracht en de hefboomarm tot het verankeringspunt. Bij een hart-op-hartafstand van 1,00 m en een belasting van 0,8 kN/m op 1,00 m hoogte bedraagt het nominale, niet-gefactoreerde moment 0,80 kNm. In de uiterste grenstoestanden overschrijdt de gefactoreerde waarde 1,10 kNm. Als de handregel op 1,10 m uitkomt of als de stijl langs een plaatrand omlaag loopt voor een zijdelingse montage met een beugel van 150 mm, bedraagt de vrije hoogte 1,25 m. Het moment aan de voet overschrijdt dan 1,50 kNm, wat dunne buizen uitsluit.
| Hart-op-hartafstand | Opgenomen belasting | Moment aan de voet | Indicatief profiel | Minimale dikte |
|---|---|---|---|---|
| 0,80 m | 0,64 kN | 0,64 kNm | Vierkante buis 40x40 | 3,0 mm |
| 1,00 m | 0,80 kN | 0,80 kNm | Vierkante buis 50x50 of plat staal 60x12 | 3,2 mm / 12 mm |
| 1,20 m | 0,96 kN | 0,96 kNm | Rechthoekige buis 60x40 | 4,0 mm |
| 1,50 m | 1,20 kN | 1,20 kNm | Rechthoekige buis 80x40 of plat staal 70x15 | 4,0 mm / 15 mm |
Inklemming aan de voet en mechanische overdracht naar de ruwbouw
De inklemming aan de basis is het zenuwcentrum van de leuning. Een stijl bezwijkt zelden in het middendeel: hij vervormt of breekt ter hoogte van zijn bevestigingsplaat. Zowel bij montage op de vloerplaat als bij zijdelingse montage ondergaat de plaat een zware buiging als gevolg van het kantelkoppel. Is de stijfheid ervan onvoldoende, dan buigt de plaat om, verstoort de uitlijning van de ankerbouten en ontstaat een storend hefboomeffect dat de pluggen uit het beton trekt. De stijfheid van de voet bepaalt rechtstreeks de doeltreffendheid van de stijl.
- Stijfheid van de voetplaatEen staalplaat van minstens 10 tot 15 mm dikte kiezen om elke eigen vervorming onder de trekzone van de pluggen te neutraliseren en een gelijkmatige spanningsverdeling naar het beton te waarborgen.
- Uitvoering van de hoeklasEen lasnaadvoorbereiding aanbrengen op dikke wanden en een doorlopende las leggen over de hele omtrek van de stijl, met een voldoende keeldikte en zonder inbranding in de trekzone.
- Afstand van de boorgatenEen voldoende afstand voorzien tussen de as van de stijl en de bevestigingen om een doeltreffende inwendige hefboomarm te verkrijgen, met behoud van de voorgeschreven randafstanden van de verankeringen tot de plaatrand.
- Stelwerk en oplegging onder de plaatPuntvormige stelplaatjes die een holle ruimte onder het metaal laten, vermijden; de opleggingsruimte opvullen met krimpvrije verankeringsmortel om elke secundaire buiging van de ankerbouten uit te sluiten.
De zijdelingse montage tegen de plaatrand heeft een groot mechanisch voordeel ten opzichte van montage op de vloerplaat. Door de verankeringspunten verticaal 120 tot 200 mm uit elkaar te plaatsen op een versterkte beugel, neemt de inwendige hefboomarm tussen de gedrukte en de getrokken plug sterk toe, waardoor de uittrekkracht op het beton evenredig afneemt. Welk systeem ook gekozen wordt, de metaalbewerker stemt de hart-op-hartafstand tussen de stijlen, de traagheid van het profiel en de wijze van verankering op elkaar af om een homogene weerstandsketen te vormen van het spijlwerk tot de dragende constructie.
Falen aan de voet van de stijl: spoeddiagnose en herstelmaatregelen
Bij belastingproeven of de oplevering op de bouwplaats duidt een resterende vervorming, een uitgetrokken verankering of een droge knal op een breuk in de krachtenketen. Het is steevast aan de basis van de stijl dat het mechanisch bezwijken begint: het buigend moment concentreert daar het volledige kantelkoppel. Bij een stijl die buigt onder de door norm SIA 358 opgelegde belasting moet de metaalbewerker onmiddellijk de randzone beveiligen om elke val in de diepte te voorkomen en vervolgens methodisch een diagnose stellen zonder het gebrek te verhullen.
- Plastificering van de profielwand: de buis wordt ingedrukt of gaat plooien net boven de lasrups. Dit wijst op een onvoldoende staaldikte ten opzichte van het moment aan de voet. Het herstel vereist inwendige versterking met een massieve staalkern die doorlopend wordt gelast, of het eenvoudigweg vervangen van de stijl door een profiel met grotere doorsnede en traagheidsmoment.
- Overmatige doorbuiging van de voetplaat: een te dunne plaat veroorzaakt een hefboomeffect (prying) en vergroot het uittrekken op de bevestigingen. Het aanbrengen van een driehoekige verstijver of het lassen van zijdelingse hoekplaten verstijft de inklemming en beperkt de lokale buiging van de voet.
- Losraken van de betonverankering: een kegelvormige betonuitbreking wijst op een onvoldoende randafstand of een overschatting van de hefboomarm. Als de ondergrond het toelaat, verschuift de metaalbewerker de bevestigingsas of past hij de plaat aan voor een verankering in de gevel van de dakrand met behulp van goedgekeurde chemische hars.
- Onevenredig grote hart-op-hartafstand van de stijlen: wanneer de handregel te veel doorbuigt en de naburige stijl overbelast, halveert de toevoeging van een tussenstijl de horizontale belasting per stijl, waardoor het buigend moment binnen de elasticiteitsgrens van het oorspronkelijke profiel terugkomt.
Veelgestelde vragen
Hoe herberekent men het moment aan de voet als de architect de hoogte van de leuning verhoogt tot 110 cm?
Het buigend moment is gelijk aan het product van de horizontale belasting en de verticale hefboomarm. Bij een hoogte van 110 cm en een lijnlast volgens norm SIA 358 verdeeld over een hart-op-hartafstand van 1,20 m neemt de hefboomarm met 10 % toe. Door deze toename moet het vereiste traagheidsmoment van de stijl opnieuw worden berekend, wat doorgaans dwingt tot het verhogen van de buisdikte van 3 mm naar 4 mm of het vergroten van de doorsnede.
Kan een te dun buisprofiel worden gecompenseerd door er beton in te storten?
Nee, deze empirische methode is verboden in het metaalbouwwerk voor gebouwen. Onbewapend beton in een holle buis biedt geen betrouwbare hechting en verbetert de buigweerstand ter hoogte van de inklemzone niet significant. Bovendien bevordert restwater dat in de schacht blijft zitten de inwendige corrosie van de stijl. Alleen het inbrengen van een massieve stalen huls, passend aangebracht en mechanisch aan de voet gelast, herstelt het vereiste weerstandsmoment.
Waarom gaat de voorkeur uit naar een zijdelingse bevestiging boven montage op de vloerplaat?
De zijdelingse montage tegen de plaatrand vergroot de totale hefboomarm, maar lost het probleem van de doorboring van de vloerafdichting op. Aan de voet van de stijl worden de uittrekkrachten opgenomen door een paar pluggen die voornamelijk op afschuiving en zuivere trek werken over een uitrekbare plaathoogte. Zo wordt vermeden dat de bovenrand van de betonplaat wordt verzwakt door verticale boringen te dicht bij de rand.
Vanaf welke hart-op-hartafstand van de stijlen moet de bovenregel verplicht worden onderbroken?
De hart-op-hartafstand van de stijlen bepaalt de onderverdeling niet alleen, maar de thermische uitzetting van de handregel vereist een glijdende huls om de 6 tot 8 strekkende meter. Tussen de stijlen neemt, als de hart-op-hartafstand 1,50 m overschrijdt, de aan de voet van elke stijl geconcentreerde horizontale belasting aanzienlijk toe volgens norm SIA 358. De hart-op-hartafstand terugbrengen tot tussen 1,00 m en 1,20 m blijft technisch voordeliger dan alle stijlen te overdimensioneren.
Geciteerde teksten en normen
- norme SIA 358Leuningen: eisen aan geometrie, nuttige hoogtes, gebruiksbelastingen en beveiliging tegen vallen
- code des obligationsAlgemene regels van de aannemingsovereenkomst, kennisgeving van gebreken aan het werk en verplichtingen van de aannemer
