Belangrijk om te onthouden
- Voorboren blijft verplicht voor alle dichte loofhoutsoorten om constructief splijten te voorkomen.
- Afstanden tot zijkanten en kopeinden hangen direct af van de draadrichting van het hout.
- Te vast aandraaien vernielt de schroefdraad in de vezel en doet de uittrekweerstand teniet.
- Norm SIA 265 legt de minimale geometrische coëfficiënten vast die moeten worden toegepast volgens de nominale diameter.
Schroeven uitzetten volgens randafstanden, kopeindafstanden en h.o.h.-afstanden
Op een bouwplaats voor houtconstructies vervangt de deeldraad- of voldraadschroef geregeld traditionele bouten en gekartelde nagels. De geometrie ervan waarborgt een zeer hoge opname van axiale en dwarskrachten, op de uitdrukkelijke voorwaarde dat het houtmateriaal rond de schroefdraad niet delamineert tijdens het indraaien. De meest voorkomende fout is het te dicht bij het uiteinde van een gording of keper plaatsen van de bevestiging om de bereikbaarheid te vergemakkelijken, waardoor het hout openspleet door de wigwerking van de metalen kern.
Verbindingen met stiftvormige verbindingsmiddelen moeten minimale tussenafstanden en voldoende randafstanden respecteren om voortijdig bezwijken door het splijten van het hout langs de draad of door blokafschuiving te voorkomen.
norme SIA 265
| Positie van het verbindingsmiddel | Hoek met de houtdraad | Minimale afstand zonder voorboren | Minimale afstand met voorboren |
|---|---|---|---|
| Belaste rand (zijkant) | Loodrechte kracht | 7 d | 5 d |
| Onbelaste rand (zijkant) | Evenwijdige kracht | 5 d | 3 d |
| Belast kopeinde (uiteinde) | Kracht naar de rand | 15 d | 10 d |
| Onbelast kopeinde (uiteinde) | Kracht van de rand af | 10 d | 5 d |
| H.o.h.-afstand in de rij | Evenwijdig aan de draad | 10 d | 5 d |
| H.o.h.-afstand tussen rijen | Loodrecht op de draad | 5 d | 3 d |
Het niet naleven van deze geometrische bepalingen stelt de uitvoerder direct aansprakelijk. Bij constructieve schade als gevolg van een onvoldoende tussenafstand die het draagvermogen van een primair element aantast, is het Zwitserse Strafwetboek van toepassing. Volgens art. 229 CP riskeert degene die bij het leiden of uitvoeren van een bouwwerk of een sloop de regels der kunst opzettelijk overtreedt en daardoor het leven of de lichamelijke integriteit van personen bewust in gevaar brengt, een vrijheidsstraf van ten hoogste vijf jaar of een geldstraf. Nauwkeurig aftekenen op het ruwe hout blijft de eerste waarborg tegen dit risico.
Het voorboren beheersen per houtsoort en het aandraaimoment instellen
Het wijdverbreide gebruik van zelfborende schroeven met snij- of boorpunt heeft de illusie gewekt dat voorboren overbodig is geworden op bouwplaatsen van gelamineerd hout of houtskeletbouw. Hoewel deze vrijstelling werkt in zacht naaldhout zoals vuren of zilverspar mits de veiligheidsafstanden worden gerespecteerd, is zij uit den boze zodra gewerkt wordt met houtsoorten met een hoge volumieke massa of zwaar belaste verbindingen.
- Controle van houtsoort en vochtgehalteIdentificeer het dragende materiaal. Bij naaldhout (volumieke massa lager dan 500 kg/m³) zijn splijtvrije punten toegestaan zonder voorgeboord gat. Bij inlands loofhout (eik, es, beuk) of gelamineerde elementen van loofhout is geleidend boren over de gehele indringingslengte strikt verplicht om breuk van de stift door torsie te voorkomen.
- Keuze van de boordiameterVoor het van schroefdraad voorziene deel moet de boor overeenkomen met de diameter van de metalen kern van de schroef (vaak tussen 60 % en 75 % van de nominale buitendiameter). Voor het gladde schachtdeel van een deeldraadschroef moet het voorboorgat de volledige nominale diameter bereiken om ervoor te zorgen dat beide onderdelen spelingvrij tegen elkaar worden getrokken.
- Instelling van het koppel op de schroefmachineSchakel de klopfunctie van de machines uit. Gebruik een schroefmachine met koppelbegrenzingsring of controleer de indrijving visueel zonder door te draaien zodra de verzonken kop gelijk ligt met het oppervlak. Blijven draaien terwijl de kop al aanligt, freest het hout onder de kop weg en vernielt de schroefdraadgroef die de schroef in het ontvangende materiaal heeft gevormd.
In het specifieke geval van kruislaaghout (CLT) vereist het schroeven in smalle randen systematisch het opvolgen van de fabrikantvoorschriften en de principes van norm SIA 265. Aan de plaatrand blijft voorboren sterk aanbevolen, zelfs voor vurenhout wanneer de diameter groter is dan 6 mm, omdat delaminatie van de kruislingse lagen onder de indringingskracht de afschuifweerstand halveert. Ten slotte herinnert art. 365 CO op het vlak van contractuele aansprakelijkheid eraan dat de aannemer aansprakelijk is voor de goede kwaliteit van het materiaal dat hij levert; dit omvat het beslag, de gecertificeerde schroeven en het volledige behoud van het toevertrouwde materiaal.
Mechanisch gedrag en randbezwijken volgens norm SIA 265
De krachtoverbrenging door deeldraad- of voldraadschroeven belast het hout anisotroop. Wanneer een constructieschroef wordt ingebracht zonder de voorgeschreven tussenafstanden te respecteren, overschrijdt de splijtspanning loodrecht op de draad de dwarssterkte van het dragende element. Volgens norm SIA 265 heeft het risico op brosse breuk door splijten voorrang op de ductiele bezwijkvorm van het staal wanneer randafstanden in lengte- of dwarsrichting onvoldoende zijn.
Het kopeinde van een onderdeel van naaldhout (vuren, den, larix) vormt de meest gevoelige zone voor uitscheuren langs de jaarringen. Een kracht die evenwijdig aan de draad naar het kopeinde is gericht, belast de koprandafstand direct. Zonder voorboren drukt de zelfborende punt de vezels uit elkaar en veroorzaakt een blijvende radiale druk. Komt de uitwendige belasting bovenop deze initiële spanningstoestand, dan treedt bezwijken plotseling op langs het schuifvlak zonder zichtbare plastische waarschuwing.
| Verbindingsconfiguratie | Afstand tot belast kopeinde | Afstand tot onbelast kopeinde | Afstand tot rand |
|---|---|---|---|
| Standaard naaldhout zonder voorboren (diameter d) | 12 tot 15 d | 7 tot 10 d | 4 tot 5 d |
| Naaldhout met gekalibreerd voorboorgat (diameter d) | 8 tot 10 d | 5 d | 3 tot 4 d |
| Hard loofhout (eik, beuk, es) met voorboren | 12 d | 6 d | 4 d |
| CLT-panelen / kruislaaghout (smalle haakse rand) | 10 d | 5 d | 3 d |
Schadebeelden van te ver doordraaien en goede praktijken in werkplaats en bouwplaats
De tweede veelvoorkomende bezwijkvorm op bouwplaatsen voor houtconstructies betreft de plaatselijke vernieling van het materiaal tijdens de eindfase van het schroeven. Het gebruik van slagschroevendraaiers zonder koppeluitschakeling leidt er vaak toe dat het ankergebied dolgedraaid wordt. Zodra de schroefdraad de houtcilinder vernielt waarin deze zich moet vastzetten, daalt de axiale uittrekweerstand onomkeerbaar, waardoor de verbinding onbruikbaar wordt tegen opwaartse windkrachten of diagonale trekkrachten van schoren.
- Visuele controle van houtsoort en draadrichtingControleer de draadrichting van het dragende hout en spoor eventuele aanwezige droogscheuren op de kopeinden van gordingen of moerbalken op vóór het aftekenen van de posities.
- Systematisch markeren van h.o.h.-afstandenTeken met het timmermanspotlood het maatraster af inclusief de veiligheidsrandafstanden conform norm SIA 265, zonder te vertrouwen op een globale visuele uitlijning langs de rand van het stuk.
- Uitvoeren van het voorboorgat in dicht houtBoor bij inlands loofhout of hoogwaardig gelamineerd hout over de gehele lengte van het gladde deel met een diameter gelijk aan de schacht, en ter plaatse van het schroefdraadgedeelte met de kerndiameter.
- Instelling van diepteaanslag of koppelStel het aandraaimoment van de machine zo af dat het draaien stopt zodra de verzonken kop of tellerkop vlak ligt met het houten element of het beslag, zonder de bovenste vezels te pletten.
Op het gebied van kwaliteitscontrole controleert de voorman steekproefsgewijs het effectieve aandraaien door met een momentsleutel of ratel een handmatige controle uit te voeren op 5 % van de kritische bevestigingen. Wanneer wordt vastgesteld dat een schacht doordraait, moet de dolgedraaide schroef direct worden verwijderd, het gat constructief worden gedicht met een onder druk gelijmde deuvel of de verbinding worden aangevuld met een schroef van grotere diameter, versprongen volgens de geldende randafstanden.
Verbindingen moeten zo worden ontworpen en uitgevoerd dat te verwachten vervormingen en maatafwijkingen door het vochtgehalte van het hout geen ontoelaatbare secundaire spanningen of vroegtijdig bezwijken door splijten veroorzaken.
norme SIA 265
Omgaan met verankeringsafwijkingen en herstelprocedures
Op een bouwplaats voor houtconstructies maakt het ontstaan van een langsscheur bij het indraaien van een constructieschroef of het doldraaien door een te hoog aandraaimoment de statische waarde van het verbindingsmiddel direct ongeldig. De timmerman kan in deze situatie niet volstaan met wegwerken of een empirische tolerantie. Volgens norm SIA 265 wordt bij een element dat langs de bevestigingslijn gespleten is de schuif- en dwarssterkte aangetast, wat het risico op brosse breuk door splijten van het dragende hout vergroot.
- Vaststelling en directe buitengebruikstellingMarkeer de niet-conforme schroef met bosbouwkrijt. Als de schroef doordraait, verwijder deze dan of laat deze spanningsloos zitten zonder mee te rekenen in de toetsing van de verbindingsgroep.
- Controle van de integriteit van het houten onderdeelControleer of de houtdraad een aanzet tot scheurvorming vertoont naar de rand of het kopeinde. Bereikt de scheur het uiteinde, dan moet het onderdeel mechanisch worden versterkt met zelfborende dwars geplaatste voldraadschroeven of worden vervangen.
- Boren van een vervangende bevestigingPlaats een nieuwe schroef en respecteer nauwgezet de minimale h.o.h.-afstand en randafstand die zijn voorgeschreven door de houtconstructeur. Bij onvoldoende ruimte op het onderdeel dient men over te gaan op een grotere nominale diameter na het uitvoeren van een passend voorboorgat.
- Communicatie en traceerbaarheidVolgens art. 365 CO moet de aannemer, indien een omstandigheid de regelmatige of tijdige uitvoering van het werk in gevaar brengt, de opdrachtgever daarvan in kennis stellen. Meld aanpassingen aan de verbindingen aan de bouwleiding en noteer de wijziging in het dagrapport van de bouwplaats.
De voorman moet toezien op de systematische afstelling van de slipkoppeling van de schroefmachine om herhaling van deze gebreken te voorkomen. Bij hard loofhout zoals eik of es is het direct schroeven zonder integraal voorboren van de schacht absoluut verboden om elk risico op schachtbreuk door torsie te vermijden.
Veelgestelde vragen
Een constructieschroef is op het einde doorgedraaid. Mag men de nieuwe schroef er vlak naast plaatsen?
Nee. Het direct naast een dolgedraaid boorgat plaatsen van een bevestiging verzwakt de houtvezels plaatselijk en vermindert het draagvermogen. U moet de minimale h.o.h.-afstand respecteren die door norm SIA 265 wordt voorgeschreven tussen beide assen, doorgaans circa vijfmaal de diameter. Is er te weinig ruimte op het stalen beslag, dan dient men een schroef met grotere diameter te plaatsen of advies in te winnen bij de houtconstructeur om een versprongen positie te valideren.
Is voorboren verplicht bij het aanbrengen van zelfborende constructieschroeven in droog vurenhout?
Bij gangbaar naaldhout zoals vuren of zilverspar maken constructieschroeven met een snijpunt voorboren in het middenbereik over het algemeen overbodig. Echter, het voorboren van de schacht blijft strikt vereist zodra men de randen of kopeinden nadert om splijten van het hout te voorkomen, evenals voor grote diameters vanaf acht millimeter die worden geplaatst zonder specifieke gehomologeerde bepalingen volgens norm SIA 265.
Wat te doen wanneer bij het aandraaien van het verbindingsmiddel een fijne scheur ontstaat aan de balkrand?
Elke scheur die een rand bereikt, brengt de schuifsterkte en de treksterkte loodrecht op de draad in gevaar. Deze schroef kan niet langer als dragend worden beschouwd. De desbetreffende bevestiging moet buiten beschouwing worden gelaten, de voortgang van de scheur moet worden gestopt door het plaatsen van een dwarse voldraadschroef die de scheurranden samenklemt, waarna de vervangende constructieve verankering verderop moet worden geplaatst met strikte inachtneming van de vereiste asafstanden.
Hoe moeten randafstanden worden aangepast bij het verbinden van elementen van kruislaaghout (CLT)?
Bij kruislaaghout beperkt de afwisseling van kruislingse lagen de voortplanting van langsscheuren vergeleken met massief hout. Het schroeven in smalle randen vereist echter verhoogde aandacht: het risico op delaminatie of het schroeven in een lijmvoeg maakt het noodzakelijk de randafstanden te vergroten. Men dient de technische aanbevelingen van de elementfabrikanten en de rekenwaarden conform norm SIA 265 toe te passen.
Geciteerde teksten en normen
- SIA 265Houtconstructies - Toetsing van de constructieve veiligheid en de bruikbaarheid
- CO art. art. 365 COmateriaal en bouwterrein: de aannemer is aansprakelijk voor de goede kwaliteit van het materiaal dat hij levert; indien het door de opdrachtgever geleverde materiaal of het door hem aangewezen bouwterrein gebrekkig blijkt te zijn, of indien een andere omstandigheid de regelmatige of tijdige uitvoering van het werk in gevaar brengt, stelt hij de opdrachtgever daarvan onverwijld in kennis, op straffe van het dragen van de gevolgen (lid 3).
