Akılda tutulması gerekenler
- SIA 358 standardının öngördüğü yatay itme, tutamak üzerindeki çizgisel yükü belirler.
- Dikmeler arasındaki aks aralığı noktasal kuvveti artırır ve direğin tabanındaki eğilme momentini doğrudan belirler.
- Azami eğilme momenti ankastre bağlantıda yoğunlaşır; bu nokta metal korkuluklarda kritik kopma noktasıdır.
- Profilin cidar kalınlığı, aşırı çekme ve basınç gerilmeleri altında yerel kabarmayı (burkulmayı) önler.
Yatay itmenin iletilmesi ve tabandaki eğilme momentinin hesabı
Yapı çilingirliğinde (CFC 274) bir korkuluğun stabilitesi basit ama acımasız bir mekanik ilkeye dayanır: üst küpeşteye uygulanan her yatay kuvvet, tamamen direğin en alt ucunda yoğunlaşan bir eğilme momentine dönüşür. SIA 358 standardı, mekânların kullanım amacına göre dikkate alınacak yatay işletme yüklerini belirler; bu yükler genellikle müstakil konutlarda metre başına sıfır virgül sekiz kilonewton ile halka açık veya yoğun kalabalık barındıran alanlarda metre başına üç kilonewtonun üzeri arasında değişir. Bu yük aktarımı, ardışık iki dikme arasındaki mesafeye sıkı sıkıya bağlıdır.
- Direklerin aks aralığı
- Bir korkuluğun ardışık iki taşıyıcı dikmesi arasında eksenler arası ölçülen mesafe; her bir tabana iletilen yatay itmeyi toplayan yüzeyin genişliğini belirler.
Dikmelerin aks aralığı basit bir estetik tercih ya da atölyedeki yerleşim kolaylığı meselesi değildir. Her direk, ekseninin iki yanında yarım açıklığı üstlenir. SIA 358 standardının tanımladığı q çizgisel yükü ve direkler arasındaki e aks aralığı için, direk başında karşılanan noktasal yatay kuvvet F, F eşittir q çarpı e bağıntısıyla bulunur. Aşırı geniş aralık, çok büyük bir itmeyi tek bir düşey elemanda yoğunlaştırır. Aks aralığı bir metreden bir metre yirmiye çıkarsa, enine zorlama anında yüzde yirmi artar ve bağlantıyı ile direk gövdesini aşırı yükler.
Taban momentinin hesabı, dikmenin tabanında ankastre, başında serbest düşey bir konsol kiriş olarak ele alınmasıyla yapılır. h yüksekliği kaldıraç koludur; taban plakasının veya ankastre manşonun sabitleme düzleminden tutamak üzerindeki yükün uygulama eksenine kadar ölçülür ve genellikle bir metre ile bir metre on arasındadır. Tabandaki eğilme momenti M, noktasal F kuvveti ile h yüksekliğinin çarpımıyla hesaplanır; bu da M eşittir q çarpı e çarpı h formülüne karşılık gelir. Metre başına bir kilonewton yük, bir metre yirmi aks aralığı ve bir metre on yükseklikle bir konut balkonunda, taban kaynağında eğilme momenti bir virgül otuz iki kilonewton-metreye ulaşır.
Sökülme riski karşısında profilin kesit ve kalınlık seçimi
Dayanım deneylerinde ya da gerçek kazalarda korkuluklar her zaman direğin tabanında yenilir. Şantiyede gözlemlenen göçme biçimleri sabittir: taban plakası birleşiminde elastik sınırın aşılmasıyla çeliğin plastikleşmesi, kaynak dikişi boyunca malzemenin yırtılması veya çok ince bir boru profilin basınç altındaki yüzünde yerel burkulma. Bu gerilmeleri metalin izin verilen sınırının altında tutmak için çilingir, korkuluğa dik düzlemde yeterli bir elastik mukavemet momenti Wel seçmelidir.
| Profil kesiti (mm) | Kalınlık (mm) | Wel modülü (cm³) | Gösterge niteliğinde azami aks aralığı (m) | Tabandaki hassasiyet |
|---|---|---|---|---|
| Kare boru 40x40 | 2,0 | 3,5 | 0,70 | Yüksek (kabarma riski) |
| Kare boru 50x50 | 3,0 | 8,5 | 1,20 | Düşük (iyi denge) |
| Lama 50x12 | 12,0 | 5,0 | 0,80 | Orta (belirgin esneklik) |
| Lama 60x15 | 15,0 | 9,0 | 1,30 | Çok düşük (yüksek rijitlik) |
| Yuvarlak boru 42,4 | 2,6 | 3,0 | 0,65 | Yüksek (plastik deformasyon) |
Cidar kalınlığı, tedarik maliyeti gerekçesiyle çok sık feda edilen belirleyici değişkendir. Bir buçuk milimetre kalınlığında kırk milimetrelik kare bir boru kuramsal olarak cazip bir atalet momentine sahiptir, ancak basınç altındaki cidarı, genel kuvvet hesaplanan elastik sınıra ulaşmadan çok önce yerel kabarma riski taşır. İsviçre mesleki kurallarına uygun hafif metal işlerinde, aks aralığı bir metreyi aştığında içi boş çelik profiller için en az üç milimetre kalınlık şarttır. Yan yatırılarak monte edilen lama gibi dolu profillerde kalınlık, eğilme altında yanal devrilmeyi (burkulmayı) engellemelidir.
- Kullanım sınıfının belirlenmesiBölgenin kamuya açık veya özel erişimine göre SIA 358 standardına uygun yatay işletme yükünü belirleyin.
- Geometrik aks aralığının belirlenmesiAçıklık uzunluklarını ölçün ve dikmeleri genellikle sekiz yüz ile on iki yüz milimetre arasında düzenli bir aks aralığıyla yerleştirin.
- Ankastre momentin hesabıZemin seviyesindeki zorlayıcı momenti elde etmek için itmeyi aks aralığı ve küpeşte yüksekliği ile çarpın.
- Mukavemet modülünün kontrolüHesaplanan azami gerilmenin, seçilen çeliğin elastik sınırını gerekli güvenlik payıyla aşmadığını doğrulayın.
Aks aralığı, SIA itmesi ve dikmenin zorlanması arasındaki ilişki
Yapı metal işlerinde direkler arasındaki aks aralığı, her ankraj noktasına iletilen kesme kuvvetini ve eğilme momentini doğrudan belirler. SIA 261 standardının yük varsayımlarıyla birlikte SIA 358 standardına göre, yatay işletme itmesi tutamağa, genellikle bitmiş zeminden bir metre yükseklikte uygulanır. Toplu konutta 0,8 kN/m veya toplanma yerlerinde 1,6 kN/m çizgisel yük için her dikme, etki genişliğine karşılık gelen yükü karşılar. Aks aralığını artırmak baştaki itmeyi orantılı olarak büyütür ve döşeme seviyesindeki devrilmeyi artırır.
Taban momenti, karşılanan yatay kuvvet ile ankraj noktasına kadar olan kaldıraç kolunun çarpımından doğar. 1,00 m aks aralığı ve 1,00 m yükseklikte 0,8 kN/m yük ile katsayısız nominal moment 0,80 kNm'ye ulaşır. Nihai sınır durumlarında katsayılı değer 1,10 kNm'yi aşar. Küpeşte 1,10 m'ye çıkarsa veya direk, 150 mm'lik bir ayakla yandan İngiliz usulü montaj için döşeme kenarı boyunca iniyorsa, serbest yükseklik 1,25 m'ye ulaşır. Bu durumda taban momenti 1,50 kNm'yi geçer ve ince borular elenir.
| Aks aralığı | Karşılanan itme | Taban momenti | Gösterge profil | Asgari kalınlık |
|---|---|---|---|---|
| 0,80 m | 0,64 kN | 0,64 kNm | Kare boru 40x40 | 3,0 mm |
| 1,00 m | 0,80 kN | 0,80 kNm | Kare boru 50x50 veya lama 60x12 | 3,2 mm / 12 mm |
| 1,20 m | 0,96 kN | 0,96 kNm | Dikdörtgen boru 60x40 | 4,0 mm |
| 1,50 m | 1,20 kN | 1,20 kNm | Dikdörtgen boru 80x40 veya lama 70x15 | 4,0 mm / 15 mm |
Tabandaki ankastre bağlantı ve kaba inşaata mekanik aktarım
Tabandaki ankastre bağlantı, korkuluğun can alıcı noktasıdır. Bir dikme nadiren orta kısmından yenilir: sabitleme plakasının hizasında deforme olur veya kopar. Döşeme üzerine montajda olduğu gibi yan montajda da plaka, devrilme çiftinin yarattığı şiddetli eğilmeye maruz kalır. Rijitliği yetersizse sac bükülür, ankraj vidalarının hizasını bozar ve dübelleri betondan söken parazit bir kaldıraç etkisi yaratır. Tabanın rijitliği, direğin etkinliğini doğrudan belirler.
- Taban plakasının rijitliğiDübellerin çekme hattı altında her türlü kendi deformasyonunu önlemek ve gerilmelerin betona homojen dağılmasını sağlamak için en az 10 ila 15 mm kalınlığında bir çelik sac seçin.
- Köşe kaynağının uygulanmasıKalın cidarlarda pah kırın ve dikmenin tüm çevresi boyunca, yeterli boğaz kalınlığıyla ve çekme bölgesinde kenar yanması olmadan sürekli bir dikiş çekin.
- Delikler arasındaki mesafeEtkili bir iç kaldıraç kolu elde etmek için dikme ekseni ile bağlantılar arasında yeterli mesafe bırakın; aynı zamanda ankrajlar için öngörülen döşeme kenarı mesafelerini koruyun.
- Plaka altı takozlama ve oturmaMetalin altında boşluk bırakan noktasal kalınlık takozlarından kaçının; ankraj saplamalarındaki ikincil eğilmeyi ortadan kaldırmak için oturma boşluğunu rötresiz bir ankraj harcıyla doldurun.
Döşeme kenarına karşı yan İngiliz usulü montaj, döşeme üzerine montaja göre büyük bir mekanik avantaj sunar. Ankraj noktalarını takviyeli bir ayak üzerinde düşey olarak 120 ila 200 mm aralıkla yerleştirmek, basınçlı dübel ile çekmeli dübel arasındaki iç kaldıraç kolunu belirgin biçimde artırır; bu da betona uygulanan sökülme kuvvetini aynı oranda böler. Hangi sistem seçilirse seçilsin, çilingir ustası dikmeler arası aks aralığını, profilin atalet momentini ve sabitleme biçimini, parmaklıktan taşıyıcı yapıya kadar homojen bir dayanım zinciri oluşturacak şekilde koordine eder.
Direk tabanında arıza: acil teşhis ve düzeltici önlemler
İtme deneylerinde veya şantiyede kabul sırasında, kalıcı bir deformasyon, ankraj sökülmesi veya kuru bir çatlama sesi, kinematik zincirin koptuğunu gösterir. Mekanik göçme her zaman dikmenin tabanında başlar: eğilme momenti, devrilme çiftinin tamamını orada yoğunlaştırır. SIA 358 standardının öngördüğü yük altında bükülen bir direk karşısında çilingir, boşluğa düşmeyi önlemek için kenar bölgesini derhal güvenceye almalı, ardından arızayı gizlemeden yöntemli bir teşhis koymalıdır.
- Profil cidarının plastikleşmesi: boru, kaynak dikişinin hemen üzerinde ezilir veya kırışır. Bu, taban momenti karşısında çelik kalınlığının yetersiz olduğunu gösterir. Düzeltme için ya içeriden kaynaklanmış dolu çelik bir manşon takılması ya da dikmenin daha büyük kesitli ve atalet momentli bir profille tamamen değiştirilmesi gerekir.
- Taban plakasının aşırı eğilmesi: çok ince bir plaka kaldıraç etkisi (prying) yapar ve bağlantılardaki sökülmeyi katlar. Üçgen bir rijitleştirici yerleştirmek veya yan takviye levhaları kaynaklamak, ankastre bağlantıyı sertleştirir ve tabandaki yerel eğilmeyi azaltır.
- Beton ankrajının kopması: betonda koni biçiminde bir kopma, kenar mesafesinin yetersiz olduğunu veya kaldıraç kolunun fazla tahmin edildiğini gösterir. Zemin uygunsa çilingir, sabitleme eksenini geri çeker veya onaylı kimyasal reçine ile korkuluk duvarı cephesinde ankraj için plakayı değiştirir.
- Orantısız dikme aks aralığı: küpeşte çok fazla eğilip komşu direği aşırı yüklediğinde, araya bir ara direk eklemek her dikmenin karşıladığı yatay itmeyi yarıya indirir ve eğilme momentini orijinal profilin elastik sınırı içine geri getirir.
Sıkça sorulan sorular
Mimar korkuluk yüksekliğini 110 cm'ye çıkarırsa taban momenti nasıl yeniden hesaplanır?
Eğilme momenti, yatay itme ile düşey kaldıraç kolunun çarpımına eşittir. Yükseklik 110 cm'ye çıkarıldığında ve SIA 358 standardının çizgisel yükü 1,20 m'lik aks aralığına dağıldığında, kaldıraç kolu %10 büyür. Bu artış, dikmenin gerekli atalet modülünün yeniden hesaplanmasını gerektirir; bu da genellikle boru kalınlığının 3 mm'den 4 mm'ye çıkarılmasını veya kesitinin büyütülmesini zorunlu kılar.
Çok ince bir boru profil, içine beton dökülerek telafi edilebilir mi?
Hayır, bu ampirik yöntem yapı çilingirliğinde yasaktır. İçi boş bir boruya dökülen donatısız beton güvenilir bir aderans sağlamaz ve ankastre bağlantı bölgesindeki eğilme dayanımını belirgin biçimde iyileştirmez. Üstelik gövdede hapsolan artık su, direğin iç korozyonunu hızlandırır. Gerekli mukavemet modülünü yalnızca, tabana tam oturtulmuş ve mekanik olarak kaynaklanmış dolu çelik bir manşon geri kazandırır.
Döşeme üzerine montaj yerine yandan bindirmeli sabitleme neden tercih edilmelidir?
Döşeme kenarına karşı İngiliz usulü montaj, toplam kaldıraç kolunu artırır, ancak zemin su yalıtımının delinmesi sorununu ortadan kaldırır. Direk tabanında sökülme kuvvetleri, uzatılabilir bir plaka yüksekliği üzerinde esas olarak kesme ve saf çekme altında çalışan bir dübel çifti tarafından karşılanır. Bu, beton döşemenin üst kenarının, kenara fazla yakın düşey delmelerle zayıflatılmasını önler.
Üst küpeşte hangi dikme aks aralığından itibaren zorunlu olarak bölünmelidir?
Bölünmeyi yalnızca dikmelerin aks aralığı belirlemez, ancak küpeşteyin ısıl genleşmesi her 6 ila 8 doğrusal metrede kayar bir manşon gerektirir. Direkler arasında aks aralığı 1,50 m'yi aştığında, SIA 358 standardına göre her direğin tabanında yoğunlaşan yatay itme önemli ölçüde artar. Aks aralığını 1,00 m ile 1,20 m arasına indirmek, tüm dikmeleri fazla boyutlandırmaktan teknik olarak daha ekonomik kalır.
Alıntılanan metinler ve standartlar
- norme SIA 358Korkuluk: geometri şartları, kullanım yükseklikleri, işletme yükleri ve düşmeye karşı güvenlikler
- code des obligationsEser sözleşmesinin genel kuralları, eserdeki ayıpların ihbarı ve yüklenicinin yükümlülükleri
