Ga naar de inhoud
Website
🧱 CFC 250Waterhygiëne: legionella, temperaturen en stagnatieHoofdstuk 6 van 10 van de rubriek

Kalkaanslag: waar het neerslaat, wat het kost en hoe te ontkalken zonder schade

Dit hoofdstuk biedt u de methode om kalkaanslag in een warmtapwatertoestel of platenwarmtewisselaar te beoordelen. U leert visuele en thermische controles te plannen volgens de lokale hardheid, het juiste zuur te kiezen voor de toegepaste metalen, de circulatietijd te bepalen en te spoelen zonder het risico het drinkwaternet aan te zuren.

Belangrijk om te onthouden

  • Een kalklaag van twee millimeter vermindert het warmteoverdrachtsrendement met circa tien procent.
  • De neerslagsnelheid van kalk versnelt sterk zodra de temperatuur boven de zestig graden stijgt.
  • Het gebruik van zoutzuur is uitgesloten op rvs-warmtewisselaars om doorboring door putcorrosie te voorkomen.
  • Het volledige spoelen is pas voltooid wanneer de uitgaande pH gelijk is aan die van het koudwaternet.

Waterhardheid, thermische neerslag en inspectieprotocol

In Franstalig Zwitserland varieert de mineralisatie van het geleverde water per stroomgebied en grondwaterlaag, met waarden die geregeld schommelen tussen 15 en meer dan 35 Franse hardheidsgraden (°fH). Calciumcarbonaat en magnesiumcarbonaat blijven koud oplosbaar in de vorm van bicarbonaten. Zodra de temperatuur in een boiler of sanitaire warmtewisselaar de drempel van 55 tot 60 °C overschrijdt, kantelt het kalk-koolzuurevenwicht: het opgeloste kooldioxide ontwijkt, wat leidt tot een snelle neerslag van calciumcarbonaat in de vorm van hard calciet op de warmste metalen wanden.

De verkalkingssnelheid hangt gezamenlijk af van de hardheid van het suppletiewater en het dagelijks getapte volume. In een voorraadvat met interne warmtewisselaar (spiraal) of op een doorstroommodule met gesoldeerde platenwarmtewisselaar vormt de kalkophoping een isolerende laag. De thermische geleidbaarheid van kalk is ongeveer dertig keer lager dan die van koper en vijftien keer lager dan die van roestvast staal. Deze barrière dwingt de regeling ertoe de insteltemperaturen te verhogen om de afgenomen warmteoverdracht te compenseren, wat het algehele rendement verslechtert en het risico op corrosie onder afzettingen door opsluiting van chloride-ionen vergroot.

Indicatieve controlefrequentie volgens de hardheid van het sanitair water
Hardheid (°fH)AfzettingssnelheidInterval voor visuele controleAanbevolen maatregel
Minder dan 15Zeer laag tot laagOm de 4 tot 5 jaarVisuele controle via het mangat tijdens het onderhoud
15 tot 25GemiddeldOm de 2 tot 3 jaarRegistratie van de delta T primair/secundair en openen van de flens
25 tot 35HoogOm de 12 tot 18 maandenEndoscopische inspectie of demontage van de pasmallen
Meer dan 35Zeer ernstigJaarlijksControle van de drukverliezen en geplande chemische reiniging

De periodieke controle van een sanitaire warmtewisselaar vindt allereerst plaats zonder zware demontage, door analyse van de bedrijfsparameters. Een toenemend temperatuurverschil tussen het primaire fluïdum en het secundaire mengwater, bij gelijk debiet, wijst op vervuiling van het warmtewisselend oppervlak. Evenzo duidt een abnormale toename van het hydraulische drukverlies tussen de koudwaterinlaat en het warmwatervertrek op een vernauwing van de doorstroomopening. Bij boilers die zijn voorzien van een inspectieopening of mangat maakt het verwijderen van het deksel een directe inspectie mogelijk van de oppervlaktestaat van de buizenbundel en de bodem van het vat, waar kalkslib zich verzamelt dat spontaan is losgekomen door thermische uitzetting.

Procedure voor chemisch ontkalken, zuurkeuze en sanitair spoelen

Het curatief ontkalken van een warmtewisselaar of boiler mag nooit de constructiematerialen aantasten of de kwaliteit van het later geleverde drinkwater nadelig beïnvloeden. Het gebruik van zoutzuur is formeel verboden op rvs-platenwarmtewisselaars of wisselaars gesoldeerd met koper of nikkel: chloriden vernietigen de passieve laag van het rvs en veroorzaken binnen enkele uren doorborende putcorrosie. Men gebruikt oplossingen van citroenzuur, amidosulfonzuur of fosforzuur van levensmiddelenkwaliteit, geformuleerd met corrosie-inhibitoren die zijn afgestemd op de metalen van het warmtapwatertoestel.

  1. Afsluiten en aftappen van het apparaatSluit de sanitaire afsluiters stroomopwaarts en stroomafwaarts. Tap al het water uit het toestel af of isoleer de sanitaire zijde van de platenwarmtewisselaar met behulp van de daarvoor bestemde afsluiters.
  2. Aansluiten van de ontkalkingspompSluit een spoelunit in een gesloten circuit aan, bestaande uit een reservoir, een zuurbestendige pomp en een stroomomkeerder. Sluit de perszijde aan op het onderste deel van de wisselaar en de retour op het bovenste deel om de afvoer van kooldioxidegassen te vergemakkelijken.
  3. Productdosering en bewaakte circulatieDoseer de verdunde zure oplossing (doorgaans tussen 5 en 10% volgens de voorschriften van de fabrikant). Laat circuleren en wissel de stromingsrichting elke tien minuten om. Controleer de pH van het bad: een pH die snel oploopt naar 5 of 6 wijst op het verbruik van het zuur door de kalk; voeg reagens toe totdat de pH langdurig onder 2 stabiliseert, wat het einde van de reactie markeert.
  4. Aftappen en neutralisatie van het afvalwaterVoer de gebruikte oplossing af naar een behandelingsbak. Neutraliseer de zuurgraad met een basisch middel (natriumbicarbonaat of natriumcarbonaat) tot een pH tussen 6,5 en 8,5 is bereikt voordat er op het riool wordt geloosd, conform de plaatselijke waterbeschermingsvoorschriften.
  5. Intensief naspoelen met leidingwaterSluit de koudedrinkwatertoevoer aan en spoel op vol debiet rechtstreeks naar de afvoer. Ga door met spoelen totdat de gemeten pH en geleidbaarheid op het aftappunt exact gelijk zijn aan de waarden van het binnenkomende water uit het openbare net.

Verkalkingskinetiek en periodieke diagnose van warmtapwaterwisselaars

In een drinkwaterinstallatie versnelt de vorming van calciumcarbonaat zodra de contacttemperatuur de 55 °C overschrijdt. In Franstalig Zwitserland vertonen leidingnetten die gevoed worden door grondwater of karstbronnen frequent een hardheid tussen 25 en 35 °fH. De passage van koud water door een warmtewisselaar — of het nu gaat om een ondergedompelde buizenbundel in een boiler of een externe platenwarmtewisselaar voor doorstroomproductie — veroorzaakt ontgassing van het opgeloste kooldioxide. Dit fenomeen verbreekt het kalk-koolzuurevenwicht en leidt tot massale neerslag van calciet op de metalen warmtewisselende oppervlakken.

De warmteweerstand van kalk is ongeveer dertig keer hoger dan die van roestvast staal en vierhonderd keer hoger dan die van koper. Een korst van twee millimeter isoleert de warmtewisselende wanden: om de voor bacteriologische preventie vereiste tapwatertemperatuur van 60 °C te handhaven, stelt de installateur een verloop vast in het temperatuurverschil tussen het verwarmingsmedium en het drinkwater. Deze abnormale stijging van de retourtemperatuur of het onvermogen om het piektapdebiet te leveren, is de eerste indicator van een dichtgeslibde warmtewisselaar.

Afwijkingsindicatoren en controle-intervallen volgens de waterhardheid
Waterhardheid (°fH)VerkalkingssnelheidToelaatbaar drukverliesInterval voor visuele controle
Minder dan 15 °fH (zacht water)Zeer geringe neerslag onder 65 °CToename kleiner dan 100 mbarOm de 3 tot 5 jaar
15 tot 25 °fH (matig hard water)Regelmatige afzetting op verwarmingszonesToename van 100 tot 250 mbarOm de 2 jaar
25 tot 35 °fH (hard water)Snelle verkalking van de nauwe kanalenToename van 250 tot 500 mbarJaarlijks
Meer dan 35 °fH (zeer hard water)Ernstige verstopping binnen enkele maandenOverschrijding groter dan 500 mbarOm de 6 tot 12 maanden

De controle van de mate van verkalking berust niet uitsluitend op temperatuur- en drukverliesmetingen. Bij voorraadvaten met een mangat of inspectieflens maakt demontage van het deksel een directe visuele inspectie mogelijk van de bodem van het vat en de buizenbundel. De sanitairinstallateur observeert hierbij de dikte van de hechtende afzettingen en het volume aan verpulverd kalk dat onderin is gevallen. Bij gesoldeerde platenwarmtewisselaars is directe visuele inspectie onmogelijk zonder destructieve demontage; de controle vindt daarom plaats via verschildrukmeters op de sanitaire meetpunten om de hydraulische vernauwing van het circuit te bepalen.

Gericht chemisch ontkalken, inwerktijd en sanitair neutralisatieprotocol

Het curatief ontkalken van een sanitaire warmtewisselaar vereist een strikte selectie van de chemicaliën om het calciumcarbonaat op te lossen zonder de constructiemetalen of soldeerverbindingen aan te tasten. Het gebruik van zoutzuur is ten strengste verboden op sanitaire warmtewisselaars: chloride-ionen veroorzaken razendsnelle spleet- en putcorrosie op austenitisch roestvast staal en tasten koper- of nikkelsoldeerverbindingen aan. Sanitairmonteurs gebruiken verplicht formuleringen op basis van fosforzuur, citroenzuur of amidosulfonzuur met corrosie-inhibitoren die zijn goedgekeurd voor contact met drinkwater.

  1. Hydraulisch afsluiten en aftappenSluit de afsluiters stroomopwaarts en stroomafwaarts van het drinkwatercircuit. Vergrendel de suppletietoevoer. Tap het volledige volume sanitair water uit de wisselaar of de spiraal via een gewapende slang af naar de vloerafvoer.
  2. Aansluiten van de ontkalkingsunitSluit een zuurcirculatiepomp aan op de serviceaansluitingen en creëer zo een onafhankelijk gesloten circuit. Houd een circulatierichting aan die tegengesteld is aan de normale stromingsrichting om kalkplaten door de tegenstroom mechanisch los te weken.
  3. Injectie van de ontkalker en bewaking van de ontgassingVoeg de verdunde zure oplossing toe volgens de technische voorschriften van de fabrikant. Laat de ontluchting van de ontkalkingsbak open om het door de chemische reactie geproduceerde kooldioxide af te voeren. Keer de stromingsrichting elke tien minuten om met behulp van de omkeerafsluiter.
  4. Verzadigingscontrole en inwerktijdHandhaaf de circulatie gedurende 40 tot 90 minuten, afhankelijk van de gemeten afzettingsdikte. Controleer regelmatig de pH van de oplossing: een snelle stijging van de pH boven 2 duidt op uitputting van het zuur, wat bijdosering vereist. Zodra de ontgassing stopt en de pH stabiliseert, is de ontkalking voltooid; het langer voortzetten van de bewerking tast onnodig het gezonde metaal aan.
  5. Neutralisatie en sanitair naspoelen onder hoge drukVoer de gebruikte zure oplossing af naar een opvangbak en voeg een alkalische neutralisatieoplossing toe om zuurresten te deactiveren. Spoel de warmtewisselaar vervolgens op vol debiet en met vrije uitloop na met leidingwater, totdat de pH exact gelijk is aan die van het toevoerwater van het gebouw.

Na afronding van de sanitaire spoeling is het systematisch vervangen van de vlakke afdichtingen van voedingsgeschikt elastomeer op de aansluitflenzen verplicht, om lekkages als gevolg van de chemische en mechanische belastingen tijdens de zuurcyclus te voorkomen. Het opnieuw op druk brengen gebeurt geleidelijk met geopende ontluchtingskranen om luchtzakken te verwijderen voordat het systeem weer op temperatuur wordt gebracht. Vervolgens wordt een werkbon met vermelding van de hoeveelheid verwijderde kalk, het gebruikte type zuur en de uiteindelijke pH-waarden toegevoegd aan het sanitair onderhoudslogboek van het gebouw.

Incidenten bij ontkalking: te volgen handelswijze bij doorboring of zuurbesmetting

De chemische inwerking op een roestvaststalen platenwarmtewisselaar of op de spiraal van een geëmailleerde boiler brengt een groot technisch risico met zich mee: het blootleggen van reeds aanwezige corrosie onder de afzetting. De kalklaag maskeert regelmatig diepe putcorrosie op het staal of plekken waar het email is losgeraakt. Zodra de zure oplossing de kalklaag oplost, bezwijkt de verzwakte wand. Bij een externe warmtewisselaar leidt de perforatie van een interne plaat tot een directe overstroom van het primaire thermische fluïdum naar het drinkwaternet, wat formeel in strijd is met de voorschriften van richtlijn SSIGE W3.

Bij een plotselinge drukval in het verwarmingscircuit of een abnormale stijging van de sanitaire druk gepaard met waterverkleuring bij de ontluchter, sluit u onmiddellijk de primaire en secundaire afsluiters. Het toestel moet direct worden vergrendeld en afgetapt. Als het een gesoldeerde platenwarmtewisselaar betreft, is volledige vervanging ervan direct vereist. Bij een demontabel model maakt u de trekstangen van het frame los, lokaliseert u nauwkeurig de geperforeerde plaat en vervangt u deze, waarbij alle originele elastomeerafdichtingen integraal worden vernieuwd.

Als de meting na de eerste spoelcyclus zuur restwater aantoont, open het sanitaire netwerk dan niet. Voeg opnieuw een alkalische neutralisatieoplossing op basis van natriumbicarbonaat of natriumcarbonaat toe aan het toestel en laat deze vijftien minuten in een gesloten circuit circuleren. Wanneer de pH perfect tussen zeven en acht is gestabiliseerd, voert u het afvalwater af naar het riool conform de bepalingen van de wet op de waterbescherming. Voer een laatste spoeling uit met een hoog debiet totdat elk spoor van schuim volledig is verdwenen.

Veelgestelde vragen

Hoe weet men of een platenwarmtewisselaar verkalkt is zonder deze te demonteren?

Controleer het temperatuurverschil tussen de primaire aanvoer en de uitlaat van het warm tapwater, evenals het hydraulische drukverlies via de manometers. Wanneer de kalkdikte toeneemt, stort de warmteoverdracht in: de secundaire temperatuur bereikt nauwelijks de instelwaarde van zestig graden, terwijl de primaire retour abnormaal heet blijft. Een afname van het tapdebiet bevestigt de voortschrijdende verstopping van de doorstroomkanalen tussen de rvs-platen.

Waarom heeft amidosulfonzuur de voorkeur boven zoutzuur voor een rvs-warmtewisselaar?

Zoutzuur tast de passieve laag van het austenitische roestvast staal dat veel in sanitaire platenwarmtewisselaars wordt toegepast, hevig aan. Chloride-ionen veroorzaken putcorrosie en spanningscorrosie, waardoor de platen binnen enkele minuten blootstelling poreus worden. Geïnhibeerd amidosulfonzuur lost het calciumcarbonaat effectief op, terwijl de integriteit van het rvs, de koper- of nikkelsoldeerverbindingen en de afdichtingen behouden blijft.

Hoe vaak moet de bodem van een sanitair voorraadvat worden geïnspecteerd?

De visuele controle via het mangat wordt om de twee tot vier jaar uitgevoerd, afhankelijk van de hardheid van het geleverde water. In een kalkrijk gebied met meer dan vijfentwintig Franse hardheidsgraden inspecteert u het vat elke twee jaar. Deze inspectie maakt het mogelijk om het naar de bodem bezonken kalkslib te verwijderen, de staat van de emaillelaag te controleren en de slijtage van de magnesiumanode te meten voordat doorborende corrosie het staal aantast.

Wat te doen met het zure afvalwater van de chemische reiniging op de bouwplaats?

Het is ten strengste verboden om een zure oplossing rechtstreeks in het afvoersysteem van het gebouw te lozen. Het afvalwater moet worden opgevangen in de bak van de ontkalkingspomp en vervolgens worden geneutraliseerd door geleidelijke toevoeging van een base, zoals natriumcarbonaat, tot een pH tussen zeseneenhalf en achteneenhalf is bereikt. Deze geneutraliseerde lozing mag daarna worden afgevoerd naar het afvalwaternet conform de kantonnale milieurichtlijnen.

Geciteerde teksten en normen

  • SSIGE W3Richtlijnen voor drinkwaterinstallaties

In dezelfde rubriek