Belangrijk om te onthouden
- De genormaliseerde speling is direct bepalend voor de slipweerstand van op afschuiving belaste verbindingen.
- De norm SN EN 1090 eist rechtstreeks boren of ponsen gevolgd door systematisch ruimen.
- Een sleufgat vereist een nauwkeurige oriëntatie, een dikke sluitring en de uitdrukkelijke instemming van de raadgevend ingenieur.
- Elke correctieruiming op de bouwplaats vereist een geleid gereedschap, waarbij de snijbrander formeel is uitgesloten.
- Zorgvuldig ontbramen garandeert het zuiver aansluiten van de onderdelen en het behoud van de voorspanning van de bouten.
Gatgrootten en snijmethoden volgens de norm SN EN 1090
In een dragerconstructie van staal rust de krachtoverbrenging door bouten op de nauwkeurige geometrie van het boorgat. Buitensporige speling verandert de kinematica van de verbinding: bij enkele afschuiving of in voorgespannen slipvaste verbindingen staat een opening buiten de tolerantie differentiële verplaatsingen toe die onverenigbaar zijn met de uitgangspunten van de constructeur. De norm SN EN 1090 definieert strikt de toelaatbare nominale speling tussen de boutschacht en de gatwand.
| Nominale boutdiameter d (mm) | Nominale gatdiameter d0 (mm) | Nominale boorspeling (mm) |
|---|---|---|
| M12 | 13 | 1 |
| M14 | 15 | 1 |
| M16 | 18 | 2 |
| M20 | 22 | 2 |
| M24 | 26 | 2 |
| M27 en groter | d + 3 | 3 |
De keuze van de snijmethode in de werkplaats hangt af van de staaldikte en de vereiste uitvoeringsklasse voor het bouwwerk. Boren met een spiraalboor of kernboren vormt de referentiemethode om cilinderische vlakken zonder metallurgische verandering te garanderen. Volponsen wordt door de norm SN EN 1090 beperkt: het veroorzaakt microscheuren en een ernstige koudversteviging rondom de uitgangskanten van de zitting.
De boor- of ponsbewerking wordt verplicht afgesloten met een volledige ontbraming. De aanwezigheid van samengeperste spanen of metaalwulsten tussen de koppelplaten en de flenzen van de profielen verhindert het perfect aansluiten van de wrijvingsvlakken. Dit gebrek aan hechting leidt tot een snelle afname van de spanning in voorgespannen boutverbindingen.
Beheer van sleufgaten en kader rond het ruimen op de bouwplaats
Het sleufgat is voorzien om montagetoleranties op te vangen of gecontroleerde thermische uitzettingen toe te laten, met name ter hoogte van de verankeringsconsoles van gevelbekledingen of aansluitingen op secundaire balken. Het mag nooit dienen om maatafwijkingen op te vangen zonder statische controle. De lange as van het sleufgat moet loodrecht op de richting van de overgebrachte kracht worden geplaatst, behalve bij een gevalideerde technische verantwoording.
- Kort sleufgat
- Boutgat waarvan de breedte overeenkomt met de normale gatdiameter d0 en waarvan de totale lengte gelijk is aan d0 plus een beperkte verplaatsing, berekend volgens de norm SN EN 1090. Het vereist het gebruik van dikke platte sluitringen onder de kop en onder de moer om de vlaktedruk te verdelen zonder vervorming van de plaat.
Op de bouwplaats veroorzaken uitlijnfouten tussen de werkplaatsboringen en de aansluitprofielen verspringende gaten. Het is ten strengste verboden de doorgang van de bouten met een vuist te forceren, vanwege het risico de schroefdraad te beschadigen en resterende buigspanningen in de stang in te voeren. Het gebruik van een snijbrander of plasmasnijder om een gat op de bouwplaats ovaal te maken is volgens de regels van het vak strikt verboden.
- Vaststelling en goedkeuring door de ingenieurMeet de geometrische afwijking tussen de te monteren onderdelen. Geef de meetgegevens door aan de constructeur om te controleren of de toename van de diameter of de herpositionering de minimale rand- en hartenafstanden respecteert.
- Mechanische borgingKlem de constructie-elementen vast met stevige lijmklemmen of conische montagedepennen om elke onderlinge beweging tijdens het bewerken te verhinderen.
- Ruimen met roterend gereedschapBewerk het gat opnieuw met een magneetboormachine uitgerust met een conische ruimeraar of een kernboor. De bewerking moet een perfect glad inwendig oppervlak opleveren, zonder scheurinitiaties.
- Anticorrosiebehandeling en montageVerwijder het slijpsel, werk scherpe kanten weg en breng een zinkrijke anticorrosiebescherming aan op het blootgelegde staal alvorens het definitieve boutmateriaal aan te brengen.
Als de uiteindelijke diameter na het ruimen de genormaliseerde speling overschrijdt, moet de sterkteklasse van het boutmateriaal worden aangepast. Het gebruik van een bout met een grotere diameter, of de overgang van een gewone verbinding van categorie A naar een verbinding met gecontroleerde voorspanning met gecalibreerde sluitringen, compenseert de ovaalvorming en garandeert dat de knoop onder gebruiksbelasting niet vervormt.
Mechanisch gedrag van verbindingen: boorspeling en krachtoverbrenging
In een staalconstructie hangt de mechanische functie van een bout rechtstreeks af van de paspassingstolerantie tussen de schroefbout en de boorgatwand. Bij standaardverbindingen die op afschuiving en stuikdruk worden belast, laat de nominale speling een initiële verplaatsing van de profielen toe voordat de mechanische aanslag wordt bereikt. Deze resterende verplaatsing verandert de verdeling van de buigende momenten en wijzigt de geometrie van stijve knooppunten onder wind of gebruiksbelastingen.
Voor knooppunten in de draagconstructie waar geen slip toelaatbaar is onder gebruiks- of uiterste belastingcombinaties, eist de ingenieur op wrijving gebaseerde voorgespannen verbindingen. De overbrenging van dwarskrachten rust dan niet op de directe stoot van de boutschacht tegen de plaat, maar op de wrijving die ontstaat op het grensvlak van de ingeklemde platen. Elke overmatige ruiming of wandvervorming onder aanhaalkracht brengt de stabiliteit van de voorspanning in gevaar.
| Bevestigingscategorie | Belastingsvorm | Krachtoverbrenging | Eis voor gatspeling |
|---|---|---|---|
| Categorie A | Enkele afschuiving | Stuikdruk na opvangen van de speling | Standaard genormaliseerde speling (1 mm tot 2 mm afhankelijk van diameter) |
| Categorie B | Kritische slip in BGT | Wrijving tussen platen onder voorspanning | Standaard- of vergroot gat onder voorbehoud van berekening |
| Categorie C | Kritische slip in UGT | Wrijving zonder slip mogelijk onder uiterste belastingen | Strikte genormaliseerde speling of geruimde pasgaten |
| Pasbouten | Afschuiving zonder speling | Directe onmiddellijke stoot op de gatwanden | Direct ruimen H11 na voorlopige montage |
Het ovaal worden van gaten door excentrisch ponsen of een versprongen aansluiting vermindert de contactoppervlakte onder de kop drastisch. Wanneer de dikte van een koppelplaat een plaatselijke vervorming vertoont die de grenswaarden van de verbinding overschrijdt, is de voorspanning niet langer gelijkmatig gegarandeerd. De uitvoerders moeten vóór het bouten controleren of het stapelen van de platen zorgt voor een volledig contact zonder zichtbare tussenruimte op de voelermaat van 0,5 mm.
Plaatsingsprotocollen voor dikke sluitringen en controle op slipvastheid
Het gebruik van sleufgaten of vergrote gaten verandert de verdeling van de plaatselijke drukspanningen onder de sluitring. In deze specifieke configuraties knikken standaard dunne metalen sluitringen of zakken ze weg in de holte die door het snijden is ontstaan, wat leidt tot een onmiddellijke daling van de axiale spanning van de bout. Constructiestaal vereist dan de installatie van afdekplaten of geharde sluitringen met een aangepaste dikte.
- Korte sleufgaten: verplichte aanbrenging van een ten minste 4 mm dikke sluitring onder de kop en onder de moer als de verbinding voorgespannen is.
- Lange sleufgaten: toepassing van een doorlopende afdekplaat of een vulstrip van minimaal 8 mm dik die de uitsparing volledig bedekt.
- Oriëntatie van de sleuf: de hoofdas van het sleufgat moet loodrecht op de werklijn van de afschuifkracht worden gericht, behalve bij uitdrukkelijke afwijking van de raadgevend ingenieur.
- Oriëntatie van de schuine kanten: montage van de sluitring met de inwendige schuine kant gericht naar de overgangsstraal onder de boutkop om inkepingseffecten te voorkomen.
- Controle van de stapeling vóór het aandraaienControleer de visuele uitlijning van de onderdelen met een justeerpen. Het gebruik van een conische pen mag in geen geval de randen van het gat inscheuren of de contactlippen plastisch vervormen.
- Positionering van de vul-elementenBreng de specifieke dikke sluitringen aan die zijn voorgeschreven voor de vergrote gaten. Controleer of er geen radiale speling overblijft onder de buitendiameter van de sluitring.
- Aanbrengen van het aansluitmomentVoer een vooraanhaalbewerking uit tot ongeveer 75% van het uiteindelijke aandraaimoment op de gehele boutgroep, werkend vanuit het midden naar de buitenste randen om de contactvlakken tegen elkaar te trekken.
- Definitief aandraaien en controlemarkeringBreng het voorgeschreven moment aan volgens de uitvoeringsklasse. Trek een verfstreep als getuige over de moer, de schroefbout en de sluitring om elke latere ongewenste beweging te identificeren.
De hoofdmonteur noteert in het bouwplaatstdagboek alle gecontroleerde diameters, de vulwaarden en de eventuele ruimhandelingen die zijn uitgevoerd met de roterende conische ruimer. De conformiteit van de boringen met de montagetekeningen garandeert de overbrenging van de windbelastingen zonder maatafwijkingen van het voltooide bouwwerk.
Niet-conformiteiten bij het boren en herstel op de bouwplaats
Op de bouwplaats brengt een verkeerde uitlijning van boorgaten de kinematica van een constructieknooppunt direct in gevaar. Als de onderdelen niet vrij in elkaar passen, is het gebruik van een snijbrander of handmatig thermisch snijden om de doorgang te forceren formeel verboden door de norm SN EN 1090. Deze praktijken veroorzaken scheurinitiaties, veranderen plaatselijk de microstructuur van het staal en doen de garanties voor krachtoverbrenging teniet, met name voor slipvaste voorgespannen verbindingen.
- Vaststelling en onmiddellijke stopzetting van de montageZodra een justeerpen de doorgang weigert zonder overmatige vervorming, moet het framedeel onder de kraan of op een tijdelijke ondersteuning worden vastgezet. Meet de werkelijke afwijking met een schuifmaat.
- Technische beoordeling en visum van de ingenieurNoteer de afwijking in het montagerapport. Leg de hersteloplossing voor aan de bouwleiding: ruimen naar een grotere diameter met aanpassing van het boutmateriaal of gecontroleerde omvorming tot een sleufgat.
- Zuivere verspaning en ontbramenVoer het ruimen uit bij een geregelde snelheid met een geschikte koeling/smering. Schuin scherpe kanten af om bramen te verwijderen die het vlak aansluiten van de sluitringen verhinderen.
- Herstel van de anticorrosiebeschermingOntvet de bewerkte zone, verwijder de spanen en breng een compatibele primer (vloeibare zink of zinkrijke verf) aan overeenkomstig de eisen van het gespecificeerde beschermingssysteem.
Volgens art. 365 CO licht de aannemer de opdrachtgever in als een omstandigheid de regelmatige of tijdige uitvoering van het werk in gevaar brengt. Art. 229 CP voorziet in sancties bij overtreding van de regels van het bouwvak die het leven of de lichamelijke integriteit van personen in gevaar brengt. De traceerbaarheid van elk bijgewerkt gat beschermt de structuur.
Veelgestelde vragen
Mag men een gat met de snijbrander ovaal maken om het inbrengen van een bout te vergemakkelijken?
Nee, deze praktijk is streng verboden door de norm SN EN 1090. Thermisch snijden verandert de staalkwaliteit door oncontroleerbare warmte-inbreng, veroorzaakt inkepingen en verslechtert het draagvlak onder de kop. Elke herinstelling moet mechanisch worden uitgevoerd, met een conische ruimer of door geleid frezen, onder voorbehoud van voorafgaande goedkeuring door de constructeur om de krachtoverbrenging te garanderen.
Welke sluitring moet worden geplaatst bij gebruik van een sleufgat in de koppelplaat?
Een sleufgat vereist het aanbrengen van een geschikte dikke sluitring, of zelfs een stalen afdekplaat van ten minste 8 mm dik. Dit ondersteuningselement verdeelt de klemspanningen over de randen van de opening en voorkomt kruip of het vervormen van het materiaal onder spanning, waardoor het behoud van de vereiste wrijving zonder vervorming van de plaat wordt gegarandeerd.
Wat is de standaard spelingstolerantie voor een gewone M20-bout?
Voor een standaard niet-voorgespannen metrische M20-bout is de genormaliseerde nominale boring 22 mm, wat volgens de norm SN EN 1090 een speling op de diameter van 2 mm vertegenwoordigt. Elke grotere diameter of elke sleufvorm die niet op de fabricagetekeningen is aangegeven, vereist de formele toestemming van de raadgevend ingenieur, omdat de krachtoverbrenging door contact daardoor verandert.
Hoe behandelt men corrosie op een boorgat dat rechtstreeks op de bouwplaats is geruimd?
Elke bewerking op de bouwplaats beschadigt de oorspronkelijke bedekking, of het nu gaat om thermisch verzinken of een verfsysteem uit de werkplaats. Men moet onmiddellijk ontbramen, spanen verwijderen, het oppervlak blank ontvetten en vervolgens met de kwast een zinkrijk bijwerksysteem van equivalente dikte aanbrengen, gecertificeerd voor de corrosiviteitsklasse van het project, vóór het definitieve aandraaien.
Geciteerde teksten en normen
- SN EN 1090Het uitvoeren van staalconstructies en aluminiumconstructies: technische eisen voor staalconstructies.
- CO art. 365materiaal en terrein: de aannemer is aansprakelijk voor de goede kwaliteit van het door hem geleverde materiaal; indien het door de opdrachtgever geleverde materiaal of het door hem aangewezen terrein gebrekkig blijkt te zijn, of indien een andere omstandigheid de regelmatige of tijdige uitvoering van het werk in gevaar brengt, licht hij de opdrachtgever daarover onmiddellijk in, op straffe van het dragen van de gevolgen (lid 3).
- CP art. 229schending van de regels van het bouwvak: hij die bij de leiding of uitvoering van een bouwwerk of een sloopwerk opzettelijk de regels van het vak schendt en wissentlijk het leven of de lichamelijke integriteit van personen in gevaar brengt, wordt gestraft met een vrijheidsstraf van ten hoogste vijf jaren of een geldstraf; bij nalatigheid met ten hoogste drie jaren of een geldstraf.
