Ga naar de inhoud
Website
🧱 CFC 215Verbindingen: bouten, lassen en controleHoofdstuk 1 van 10 van de rubriek

Hoge-sterktebouten: aandraaien op koppel, methode en proces-verbaal

Dit hoofdstuk beschrijft de uitvoeringseisen voor voorgespannen verbindingen in de staalbouw volgens de norm SN EN 1090. U leert een gekalibreerde momentsleutel in te stellen en te controleren, de methodische aandraaivolgorde te respecteren om de onderdelen zonder plooiing tegen elkaar te klemmen, en elke stap vast te leggen in een aandraaiproces-verbaal dat de conformiteit van het werk garandeert.

Belangrijk om te onthouden

  • Een niet-voorgespannen hoge-sterktebout werkt uitsluitend als een gewone afschuifbevestiging.
  • De gekalibreerde momentsleutel garandeert het exact aanbrengen van het door de raadgevend ingenieur voorgeschreven koppel.
  • De aandraaivolgorde moet verplicht vanuit het midden van de verbinding naar de buitenste vrije randen verlopen.
  • Het aandraaiproces-verbaal legt de partijen, het gereedschap en de uiteindelijke controlewaarden vast.

De voorspanning aanbrengen volgens de norm SN EN 1090 met gekalibreerd gereedschap

In wrijvingsverbindingen of verbindingen die onderhevig zijn aan vermoeiing, ontleent de hoge-sterktebout (HR) zijn effectiviteit aan de axiale voorspankracht die in de schacht wordt opgebouwd. Wanneer deze spanning ontbreekt, glijdt de verbinding en werkt de bout onder stuikdruk als een gewone stang van standaardklasse. De norm SN EN 1090 regelt de uitvoering van staalconstructies en legt een strikte correlatie op tussen de wrijving onder de kop, de spoed van de schroefdraad en het aangebrachte aandraaimoment. Het onderling uitwisselen van componenten binnen eenzelfde set van bout, moer en sluitring is verboden: de elementen moeten afkomstig zijn uit eenzelfde onscheidbare fabricagepartij, die af fabriek gesmeerd is geleverd.

Voorgespannen bout (HR- / HV-systeem)
Set bestaande uit een bout, een moer en geharde sluitringen, ontworpen om door gecontroleerd aandraaien een minimale interne spanning op te bouwen die de overdracht van krachten door hechting tussen de stalen contactvlakken garandeert.

Het bereiken van de vereiste voorspankracht vereist een momentsleutel die volgens een strikte periodiciteit is gekalibreerd, meestal jaarlijks of na elke buitengewone belasting. Het gebruik van een niet-gestuurde slagmoersleutel voor de laatste gang is volgens de regels van het vak verboden, omdat de dispersie van thermische energie en de schokken de omrekening tussen koppel en trekkracht volledig vervalsen. Op de bouwplaats gebruikt het montage-team handmatige momentsleutels met een duidelijke klik of elektromechanische moeraanzetters met automatische uitschakeling, waarvan het kalibratiecertificaat aan het technische werkdossier is toegevoegd.

Bevestigingen voor voorspanning moeten worden aangedraaid volgens een gestandaardiseerde methode: koppelmethode, gecombineerde methode of HRC-methode. Het aandraaigereedschap moet op nauwkeurigheid worden gecontroleerd en met regelmatige tussenpozen opnieuw worden gekalibreerd.

SN EN 1090-2

De aandraaigangen ordenen en de traceerbaarheid documenteren met een proces-verbaal

Het innige contact tussen de metalen onderdelen is de absolute voorwaarde voor voorspanning. Als er resterende spleten blijven bestaan tussen de samengevoegde platen, dient het aangebrachte koppel om het staal te vervormen in plaats van spanning in de schacht van de bout op te wekken. Het team voert de volledige aansluiting van het platenpakket uit met behulp van justeerpennen en montagebouten, voordat wordt begonnen met de gestandaardiseerde cyclus in twee afzonderlijke stappen: een eerste aandraaigang tot ongeveer 75% van het ingestelde koppel, gevolgd door de eindaandraaigang tot 100%.

  1. Aansluiting en mechanische opsluitingLijn de gaten uit met conische pennen zonder de gaten ovaal te maken. Plaats de HR-bouten met hun afgeschuinde sluitringen in de juiste richting onder de kop en onder de moer, en draai het platenpakket vervolgens aan om alle speling tussen de vlakken op te heffen.
  2. Eerste aandraaigang (75%)Breng het fractiekoppel aan zoals gedefinieerd door de gekozen methode, verplicht vertrekkend vanuit het midden van de verbinding (de meest stijve zone) naar de vrije uiteinden toe, om lucht en resterende plooiing naar buiten te drijven.
  3. Eindaandraaigang (100%)Loop alle bouten in dezelfde geometrische volgorde opnieuw na tot het afclicken van de gekalibreerde momentsleutel. Markeer elke moer met een streep onuitwisbare verf om te visueel te bevestigen dat de cyclus is voltooid.

Het naleven van de regels van het vak vereist dat elke nalatigheid wordt vermeden die de stevigheid van de staalconstructies in gevaar kan brengen; opzettelijke of onvoorzichtige tekortkomingen vallen onder art. 229 CP in geval van ingevaarbrenging. Op contractueel en kwaliteitsvlak staat het ontbreken van traceerbaarheid gelijk aan een ernstige non-conformiteit bij de oplevering van het werk volgens de norm SIA 118.

Minimale inhoud van het aandraaiproces-verbaal voor HR-bouten
Verplicht onderdeelVast te leggen gegevensConformiteitscriterium
Identificatie van de knoopTekeningreferentie, niveau, stramienlijn, type verbindingExacte overeenstemming met de goedgekeurde montagetekeningen
Partij boutwerkFabriekspartijnummer, 3.1-certificaat, k-klasseBouten, moeren en sluitringen van dezelfde fabrikant
MeetgereedschapType sleutel, serienummer, datum van de laatste kalibratieGeldig certificaat van minder dan 12 maanden oud
Aangebracht koppelStelwaarde in Nm, gemeten waarde bij de controleTolerantie conform de eisen van SN EN 1090
Validatie bouwplaatsNaam van de monteur, handtekening van de ploegbaas of controleurTegensprekelijke ondertekening vóór het sluiten van de verbinding

Controle van het aandraaien op koppel en kalibratie van dynamometers

Op een bouwplaats voor staalbouw of zware gevels verliest een niet-gecontroleerde voorgespannen verbinding haar wrijvingsfunctie en valt ze terug naar de rang van een gewone bevestiging die onder stuikdruk werkt. Het aanbrengen van het voorgeschreven koppel volgens de norm SN EN 1090 vereist onberispelijk meetmaterieel. Het gebruik van een momentsleutel waarvan het kalibratiecertificaat is verlopen, stelt het werk rechtstreeks bloot aan een tekort aan axiale voorspanning in de stangen, wat het niet-glijden van de lasplaten onder gebruiksbelasting in gevaar brengt.

Voor de koppelmethode moeten handmatige momentsleutels of motorische momentsleutels een minimale nauwkeurigheid van plus of min 4% hebben en ten minste eenmaal per jaar of na elke ernstige schok worden gekalibreerd.

SN EN 1090-2

Het gereedschap op het terrein vereist een rigoureuze documentopvolging. De uitvoerder of hoofdmonteur controleert systematisch de overeenstemming tussen het serienummer dat op de handgreep van de gekalibreerde momentsleutel is gegraveerd en het certificaat dat in de kwaliteitsmap van de montage zit. De mechanische afwijking van een niet-gecontroleerde uitschakeling kan de streefwaarde met meer dan 15% vervalsen, wat kritieke verschillen veroorzaakt binnen eenzelfde boutencirkel.

Aandraaimaterieel en controlefrequentie op de bouwplaats
UitrustingToelaatbare tolerantieControleperiodiciteitVereiste validatie
Handmatige momentsleutel met klik± 4% van de streefwaardeJaarlijks of na schokCertificaat van geaccrediteerd laboratorium
Motorische momentsleutel± 4% van de streefwaardeWekelijks op testbank op de bouwplaatsKrachtmeetbank type Skidmore
Mechanische koppelvermenigvuldiger± 5% van de nominale verhoudingJaarlijks met bijbehorende stuursleutelKalibratiecertificaat van het geheel
Inspectiesleutel voor nacontrole± 2% (specifiek materieel)Vóór elke opleveringscampagneGedateerde interne kalibratiefiche

Geometrische voorspanvolgorde en formalisering van het proces-verbaal

De verdeling van de voorspanning vereist de strikte naleving van de aandraaivolgorde van de verbinding om de stalen onderdelen innig tegen elkaar te klemmen zonder de contactvervormingen te belemmeren. Het montageteam begint systematisch bij het zwaartepunt van de groep bevestigingen om zo geleidelijk naar de buitenkant te werken. Het eerst aandraaien van de buitenste bevestigingen veroorzaakt een onomkeerbaar gapend effect in het midden, waardoor het metaal-op-metaalcontact van de bewerkte of gestraalde vlakken wordt verhinderd.

  1. Fase 1: In contact brengen en aansluitenDraai alle bouten aan met een gewone sleutel of met een eerste dynamometrische gang beperkt tot ongeveer 75% van het voorgeschreven eindkoppel, van het midden naar de vrije randen, om montagespeling te elimineren.
  2. Fase 2: Aanbrengen van het eindkoppelBreng 100% van het nominale koppel aan zoals berekend volgens de norm SN EN 1090, door de volgorde van het midden naar buiten nauwgezet te herhalen zonder abrupte stops tijdens de aandraaibeweging.
  3. Fase 3: Visuele markering en aanduidingTrek een duidelijke streep met watervaste viltstift of een centerpunt op de moer, de sluitring en de stalen plaat om het definitieve aandraaien te bevestigen en eventueel losraken te detecteren.
  4. Fase 4: Opstellen van het aandraaiproces-verbaalLeg de aangebrachte waarden, de partijnummers van de bevestigingselementen, het weer en het identificatienummer van de gekalibreerde sleutel vast op het controleformulier voor gezamenlijke ondertekening met de bouwleiding.

Het aandraaiproces-verbaal is het sleutelstuk van het dossier van het uitgevoerde werk. Uit hoofde van art. 364 CO is de aannemer aansprakelijk voor de goede en trouwe uitvoering van zijn werk, wat de documentaire bewijsvoering van de conformiteit van kritieke verbindingen omvat. Een verbinding die niet is gedocumenteerd met een ondertekend proces-verbaal wordt geacht niet te zijn gecontroleerd, wat de oplevering van de staalconstructie blokkeert en de aansprakelijkheid van het bedrijf ten aanzien van de rekenvereisten van de raadgevend ingenieur inroept.

Op bouwplaatsen met strenge veiligheidseisen letten de hoofdmonteurs ook op de regels voor ongevallenpreventie. Overeenkomstig LAA neemt de werkgever alle maatregelen die nodig zijn en die volgens de stand van de techniek kunnen worden toegepast om de veiligheid van zijn teams te waarborgen. Het in goede mechanische staat houden van sleutels en het strikte verbod op zelfgemaakte verlengstukken op momentsleutels dragen bij grote hefboomeffecten bij het aandraaien rechtstreeks bij tot deze wettelijke verplichting.

Non-conformiteiten bij het aandraaien: diagnose, herstel en traceerbaarheid

Op een bouwplaats voor staalconstructies die onderworpen is aan de norm SN EN 1090, verliest een hoge-sterktebout waarvan het aandraaiprotocol is mislukt zijn voorspanfunctie. De klassieke fout bestaat erin te proberen het koppel met schokken te corrigeren of een niet-berekende overrotatie toe te passen. Het overschrijden van de elastische grens van de bout leidt tot onmiddellijke insnoering van de schroefdraad, waardoor de verbinding niet meer in staat is de glij- of trekkrachten op te nemen die door de tekeningen van de ingenieur worden vereist.

  • Kalibratie buiten tolerantie: als het certificaat van de gekalibreerde momentsleutel het voorgeschreven interval overschrijdt of als het apparaat is gevallen, moeten alle verbindingen die sinds de afwijking zijn aangedraaid opnieuw worden onderzocht.
  • Ontbreken van contact tussen de onderdelen: als er na de eerste gang speling blijft bestaan tussen de koppelplaten, gaat het eindkoppel verloren aan mechanische vervormingswrijving en niet aan effectieve voorspanning van de schacht.
  • Verlies van smering: een set van bout, moer en sluitring die op de bouwplaats ontvet, gecorrodeerd of nat is geworden, veranderd de aandraaifactor k drastisch, wat leidt tot voortijdig invreten voordat het nominale spanningsniveau is bereikt.

Het beheer van een montage-incident vereist het onverwijld opstellen van een non-conformiteitsfiche die in het montagedossier wordt opgenomen. Uit hoofde van CO meldt de aannemer elke omstandigheid die de regelmatige uitvoering van het werk in gevaar brengt aan de opdrachtgever. Het herstel vereist het losdraaien van alle bouten van de knoop, het verwijderen van de beschadigde bevestigingen, het controleren op de afwezigheid van resterende golfvorming van de stalen platen, en vervolgens het hervatten van de geometrische volgorde vanaf de aanzet op het tussenkoppel.

Elke corrigerende handeling maakt het voorwerp uit van een specifiek aandraaiproces-verbaal, ondertekend door de hoofdmonteur en mede-ondertekend door de bouwleiding, waarin het partijnummer van de vervanging, het ingezette gereedschap en de systematische controle van de aandraaivolgorde van de verbinding worden vastgelegd.

Veelgestelde vragen

Mag men een slagmoersleutel gebruiken voor de definitieve voorspanning?

Nee. De slagmoersleutel maakt geen enkele nauwkeurige controle van het koppel of de hoek mogelijk. Het gebruik ervan is strikt voorbehouden aan het vooraansluiten van de onderdelen. De eindfase vereist absoluut een gekalibreerde momentsleutel of een gestuurde machine met gecontroleerde koppeluitschakeling. Bovendien riskeren de thermische impact en niet-gemeten microscokken de oppervlaktebehandeling en het smeermiddel van de moer onder de kop te beschadigen.

Wat moet men doen als er na het aandraaien speling blijft bestaan tussen de platen?

Als er na de eerste gang een ruimte blijft bestaan tussen de platen van de staalconstructie, moet de procedure onmiddellijk worden onderbroken. Het forceren van het koppel op een geïsoleerde bout om het staal plat te drukken, vervalst het aanbrengen van de voorspanning volledig. De knoop moet worden ontlast, er moeten bewerkte vulplaten worden aangebracht die voldoen aan de fabricagetoleranties, en vervolgens moet de aandraaivolgorde van de verbinding van het midden naar de buitenkant methodisch worden hervat om een perfect innig contact te garanderen.

Welke minimale vermelding moet op het aandraaiproces-verbaal staan?

Het aandraaiproces-verbaal moet de exacte locatie van de knoop, de referentie op de uitvoeringstekeningen, de klasse van de bevestigingen en het partijnummer van de fabrikant documenteren. Het vermeldt de gekozen voorspanmethode, de referentie en kalibratiedatum van de gekalibreerde momentsleutel, het theoretisch aangebrachte koppel in de eerste en tweede gang, evenals de datum, de naam en de handtekening van de monteur die verantwoordelijk is voor de controle.

Waarom is het verboten om hoge-sterktebouten op de bouwplaats te smeren?

Sets van hoge-sterktebouten die voldoen aan de norm SN EN 1090 worden af fabriek voorgesmeerd geleverd volgens een gedefinieerde k-klasse. Het toevoegen van vet of enige olie op de locatie vermindert de wrijvingscoëfficiënt van de schroefdraad op onbeheersbare wijze. Bij een gelijk aandraaimoment neemt de axiale kracht die in de schacht wordt gegenereerd aanzienlijk toe, wat leidt tot een groot risico op breuk van de bout door overmatige trekkracht tijdens de uitvoering.

Geciteerde teksten en normen

  • COmateriaal en terrein: de aannemer is aansprakelijk voor de goede kwaliteit van het door hem geleverde materiaal; indien het door de meester geleverde materiaal of het door hem aangewezen terrein gebrekkig blijkt te zijn, of indien een andere omstandigheid de regelmatige of tijdige uitvoering van het werk in gevaar brengt, stelt hij de meester daarvan onmiddellijk op de hoogte, op straffe van het dragen van de gevolgen daarvan (lid 3).

In dezelfde rubriek